Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra" The Polish Society for Nature Protection "Salamandra" ul. Szamarzewskiego 11/6, 60-514 Poznań tel./fax: (0-61) 843-21-60 e-mail: biuro@salamandra.org.pl OPINIA na temat projektu PROGRAMU WYKONAWCZEGO DO II POLITYKI EKOLOGICZNEJ PAŃSTWA NA LATA 2002-2010 (dotyczy części związanej z ochroną przyrody)       Z dużą nadzieją zapoznaliśmy się z propozycjami działań, zawartymi w projekcie Programu Wykonawczego do II Polityki Ekologicznej Państwa na lata 2002-2010 (wersja z 9 IV 2002), a dotyczącymi zadań z dziedziny ochrony przyrody. Dokument ten, podobnie jak sama II Polityka Ekologiczna Państwa (II PEP), trafnie definiuje najpoważniejsze zagrożenia i wyzwania oraz wyznacza zadania priorytetowe na najbliższe lata.       Szczególnie cieszy nas wyznaczenie następujących celów: opracowanie i wdrożenie systemu monitoringu przyrodniczego; wdrażanie działań wynikających ze zobowiązań międzynarodowych (np. tworzenie sieci NATURA 2000, czy regulowanie handlu zagrożonymi gatunkami); powołanie służby ochrony przyrody, sięgającej od urzędu Głównego Konserwatora Przyrody po szczebel powiatu i gminy; nowelizacja ustaw regulujących zagospodarowanie przestrzenne, w celu pełniejszego przestrzegania zasad ochrony środowiska w rozwoju gmin; stworzenie strategii ochrony obszarów wodno-błotnych i rozpoczęcie konkretnych działań ochronnych - np. renaturyzacji cennych siedlisk; intensyfikacja realnych działań na rzecz ochrony zagrożonych gatunków; promowanie form gospodarowania - w szczególności w rolnictwie - sprzyjających zachowaniu różnorodności przyrodniczej; dalszy rozwój sieci obszarów chronionych, zabezpieczających przed degradacją najcenniejsze z przyrodniczego punku widzenia obszary.       Zadania te w większości pokrywają się z priorytetami uznawanymi przez naszą organizację.       Niezwykle pouczająca jest prezentowana w projekcie tabela 25, przedstawiająca dotychczasową i planowaną strukturę nakładów na poszczególne dziedziny ochrony środowiska. Przy założeniu, że w najbliższych latach ochrona przyrody będzie ograniczona niemal wyłącznie do mniej kosztownych działań nieinwestycyjnych, przyjęto, że na ochronę przyrody będzie wydatkowane średnio 1,1% środków przeznaczonych na ochronę środowiska. Tymczasem w ubiegłych latach wydawano na ten cel... zaledwie 0,1%!!! Liczba ta doskonale odzwierciedla sygnalizowaną przez przyrodników skrajną marginalizację ochrony przyrody w ostatnich latach, która zaczyna niestety przynosić nieodwracalne straty dla walorów przyrodniczych naszego kraju, a przez to także kontynentu i globu. Proponowane 11-krotne zwiększenie udziału partycypacji celów ochrony przyrody w dystrybucji środków, jakkolwiek nadal dalece niewystarczające, stanowiłoby znaczący postęp.       Omawiany projekt zawiera jednak pewne niedociągnięcia, których usunięcie z jednej strony wskaże na konieczność realizacji paru niezbędnych, a pominiętych zadań, a z drugiej pozwoli na skuteczniejszą realizację całego Programu (np. poprzez lepsze wykorzystanie potencjału społecznego). W dalszej części opinii skupimy się na wskazaniu tych dostrzeżonych braków. I. Ochrona przyrody w lasach       Cieszy nas zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony różnorodności przyrodniczej w lasach. Niestety, zapisy dotyczące tego zadania są bardzo ogólne i wymagają doprecyzowania W tabeli 6 pkt 5 podano, że w ramach ochrony ekosystemów leśnych i różnorodności biologicznej w lasach będzie realizowanych 16 zadań szczegółowych. Zadania te wymienia jedynie II PEP (pkt 73). Należałoby się spodziewać, że Program będzie uszczegółowieniem zapisów II PEP (np. podając pewne priorytety, czy harmonogram realizacji tych zadań), a nie przeciwnie - ich podsumowaniem i uogólnieniem. Pkt 72 II PEP porusza bardzo ważną kwestię - wytycznych do sporządzania planów ochrony przyrody w nadleśnictwach. Tymczasem Program zupełnie tę sprawę pomija. Obecnie plany takie są wykonywane na bardzo różnym poziomie. Czasami są nawet zlecane do wykonania organizacjom pozarządowym (np. LKP lub LTO) i wówczas są zwykle bardzo dobre. W przeważającej jednak liczbie przypadków stanowią jedynie dość skrótową inwentaryzację walorów przyrodniczych, nie zawierając istotniejszych wskazań ochronnych. Ważne byłoby poprawienie tego stanu rzeczy - np. poprzez szczegółowsze określenie wymagań wobec takich aktów oraz obligatoryjne rozdzielenie przetargów na ich wykonywanie od przetargów na wykonanie planu urządzania lasu dla nadleśnictwa, co umożliwiłoby wykonywanie planów ochrony przez zespoły przyrodników. Wielokrotnie w Programie wspomina się o zalesieniach gruntów porolnych i marginalnych. O ile ogólnie idea ta jest słuszna, to jednak w wielu konkretnych przypadkach zalesienia te stanowią zagrożenie, czy wręcz już powodują bezpowrotną degradację bardzo cennych nieleśnych siedlisk przyrodniczych. Dlatego należałoby bezwzględnie dodać zapis o obligatoryjnej wyprzedzającej ocenie walorów przyrodniczych terenów proponowanych do zalesienia. II. Gospodarka wodna a ochrona przyrody       Z przykrością odnotowujemy, że w rozdziale dotyczącym gospodarki wodnej dominują ogromne, a bardzo z przyrodniczego i ekonomicznego punktu widzenia kontrowersyjne inwestycje hydrotechniczne, podczas gdy małej retencji i polderom poświęca się znikomą uwagę. Jest to niestety odzwierciedleniem przemożnego wpływu, jaki ma lobby hydrotechniczne na politykę naszego państwa.       Proponujemy przynajmniej rozważyć jedną propozycję, która miałaby naszym zdaniem ogromne znaczenie dla ochrony przyrody w Polsce. Obecnie w wielu województwach znaczącą część środków przeznaczanych na ochronę przyrody "zjadają" odszkodowania za "straty" powodowane przez bobry. Obecnie stosunkowo liczne i już nie zagrożone bory postrzega się niemal wyłącznie właśnie przez pryzmat owych "strat" przez nie powodowanych - głównie w uprawach rolnych i leśnych. Zapomina się przy tym o ich roli w tworzeniu "najbardziej ekologicznej" retencji. Uważamy, że obecnie "problem bobrów" powinien bezwzględnie przestać być w Polsce postrzegany jako związany z ochroną zagrożonych gatunków, lecz powinien przejść właśnie do działu związanego z gospodarką wodną. W związku z tym "odszkodowania" za działalność bobrów powinny być traktowane jako koszty małej retencji. Tak więc część środków związanych z gospodarowaniem zasobami wodnymi powinna być przeznaczana na "wynagrodzenia" (a nie "odszkodowania") za retencjonowanie wody lub w razie potrzeby wykupywanie zalewanych obszarów. Zmieniłoby to stosunek do bobrów, promując je nie jako szkodniki, lecz raczej jako możliwe źródło dochodu. Na taki cel możliwe byłoby dodatkowo ubieganie się o środki z Unii Europejskiej. Odciążyłoby to fundusze przeznaczane na ochronę przyrody, a środki przeznaczane na "małą retencję" byłyby znacznie bardziej efektywnie wydawane. Zdajemy sobie sprawę, że na takim rozwiązaniu zamiast hydrotechników "zarabiałyby" bobry, a te nie mają swoich lobbystów i dysponują znacznie słabszą siłą przebicia. Wierzymy jednak, że akurat w przypadku Ministerstwa Środowiska ten czynnik nie będzie decydujący i liczymy, że propozycja ta zostanie uważnie rozpatrzona. Pragniemy zwrócić uwagę, że rozwiązanie to nie jest sprzeczne z II PEP, gdyż zarówno odszkodowania za szkody powodowane przez zagrożone gatunki, jak i promowanie małej retencji są tam zapisane. A połączenie realizacji obu tych celów byłoby jedynie twórczym rozwinięciem tych ogólnych założeń. III. Nowelizacja prawa ochrony przyrody       II Polityka Ekologiczna Państwa w pkt 120 wśród pilnych zadań krótkookresowych wymienia przyjęcie nowej, lub gruntowne przebudowanie istniejącej ustawy o ochronie przyrody. Obecna ustawa rzeczywiście stała się prawem w wielu miejscach przestarzałym, nieczytelnym, wewnętrznie niespójnym a przede wszystkim nieskutecznym. Obecnie przygotowywana nowelizacja ma z założenia poprawić jedynie najbardziej rażące sprzeczności i uzupełnić najdotkliwsze braki. Potrzeba stworzenia nowego, spójnego i dobrze przemyślanego prawa ochrony przyrody jest obecnie artykułowana przez zdecydowaną większość środowisk przyrodniczych. Tymczasem w Programie nowelizacja ustawy o ochronie przyrody nie została uwzględniona. Należy bezwzględnie wpisać przygotowanie nowej ustawy o ochronie przyrody do pilnych zadań przewidywanych w Programie do realizacji w najbliższym okresie. IV. Zobowiązania międzynarodowe       Część zapisów dotyczących wypełniania zobowiązań międzynarodowych jest zbyt ogólna, a w niektórych przypadkach ewidentnie brakuje informacji o koniecznych działaniach. Zgodnie z pkt 114 II PEP wprowadzanie w Polsce sieci NATURA 2000 powinno się wiązać z waloryzacją przyrodniczą obszarów objętych już ochroną prawną, jak też cennych obszarów przyrodniczych dotychczas nie objętych żadną formą ochrony, a spełniających kryteria sieci. Postulat tej jest zgody z podstawowymi założeniami NATURY 2000. Tymczasem w omawianym Programie pisze się już wyłącznie o "wdrażaniu" sieci (tabela 15 pkt 3), a zupełnie pomija sprawę waloryzacji cennych terenów. Takie podejście prowadzi do obecnej sytuacji, w której sieć przygotowuje się na podstawie bardzo niepełnych danych (często mających już znaczenie wyłącznie historyczne). Może to spowodować kompromitację naszego kraju, gdy propozycja złożona przez Polskę będzie weryfikowana przez Unię, a przede wszystkim w drastyczny sposób zmniejsza walor samej sieci, która wszak, aby skutecznie pełnić swe funkcje, powinna opierać się na możliwie pełnej wiedzy. Dlatego postulujemy uzupełnienie Programu o zapis dotyczący starannej waloryzacji przyrodniczej dla potrzeb sieci Natura 2000 i uwzględnienie niezbędnych na ten cel środków. Ratyfikacja wszystkich konwencji międzynarodowych oraz ich zmian, a także ścisłe wypełnianie zobowiązań wynikających z porozumień międzynarodowych, jest silnie deklarowane w II PEP (np. pkt 178 i 182). Tymczasem Polska do dziś nie ratyfikowała nowelizacji Porozumienia o Ochronie Populacji Europejskich Nietoperzy z 2000 roku (Rezolucja 3.7). Chociaż informacja o tym została wykreślona z projektu ostatniego Raportu o realizacji tego Porozumienia, Polska nie wypełnia także znacznej części istotnych zobowiązań wynikających z tego Porozumienia (przede wszystkim większości postanowień Rezolucji 3.8, ale także Rezolucji 2.2, 2.3 i 2.4). Postulujemy dodanie do Programu (tabela 22) zapisu o konieczności ratyfikowania zmian tego Porozumienia, a także wypełniania jego postanowień, co wiąże się także z pewnymi kosztami. V. Rola organizacji pozarządowych       Projekt Programu proponuje wiele nowoczesnych rozwiązań i w wielu punktach trudno go uznać za zachowawczy. Na tym pozytywnym tle szczególnie rażące i zadziwiające jest bardzo "konserwatywne" i zawężające podejście do roli organizacji pozarządowych.       Choć w II Polityce Ekologicznej Państwa zaznaczono wielość funkcji pełnionych przez organizacje pozarządowe i podkreślono potrzebę ich wspierania (np. w pkt 163), w Programie uznano, że jedynym zadaniem, w wypełnianiu którego organizacje ew. mogą być pomocne, jest edukacja. Odnosi się wrażenie, że zupełnie nie dostrzeżono, iż w ostatnich latach pozarządowy ruch ekologiczny przeszedł dynamiczny rozwój i obecnie podejmuje bardzo wielorakie działania. Poza kampaniami edukacyjnymi, organizacje pełnią funkcje kontrolne, opiniujące, aktywizujące, niektóre formy monitoringu przyrodniczego są niemal wyłącznie realizowane siłami i ze środków stowarzyszeń pozarządowych... Przede wszystkim jednak wiele organizacji przyrodniczych podejmuje zakrojone na szeroką skalę działania związane z praktyczną ochroną gatunków i siedlisk - wykupuje cenne tereny i zagospodarowuje je przyrodniczo, prowadzi czynną ochronę zagrożonych gatunków - z ich reintrodukcją włącznie itp. Organizacje przyrodnicze dysponują obecnie bardzo silnym zapleczem merytorycznym i organizacyjnym - przewyższając pod tym względem niejednokrotnie organy administracji różnych szczebli. Niewykorzystywanie tego potencjału byłoby ogromnym błędem. Jedną z możliwości jest np. kontraktowanie usług organizacji pozarządowych i zlecanie im wykonywania poszczególnych zadań wynikających z Programu.       W szczególności proponujemy dokonanie następujących zmian: W tabeli 15 (część dotycząca przedsięwzięć pozainwestycyjnych) organizacje pozarządowe pojawiają się jako jednostki współpracujące jedynie przy zadaniu edukacyjno-popularyzatorskim (pkt 18). Tymczasem już obecnie wypełniają one zadania wynikające z wielu innych punktów. Bezwzględnie należałoby je także wpisać w punktach: 4, 8, 10, 19, 20, a być może także w punktach 3, 5, 7, 9, 12, 14, 15 i 16. W tabeli 15, w pkt 6 dotyczącym przedsięwzięć inwestycyjnych nie uwzględniono możliwości wspierania już istniejących lub planowanych do utworzenia ośrodków rehabilitacyjnych dla zwierząt, prowadzonych przez organizacje pozarządowe. Tymczasem np. jedyne w Polsce "szpitaliki" dla nietoperzy prowadzone są właśnie przez organizacje. Dlatego proponujemy dodanie do tego punktu sformułowania "lub przy pozarządowych organizacjach przyrodniczych", co ułatwi tym organizacjom starania o środki na dalsze prowadzenie i rozwijanie tej działalności. Program nie uwzględnia nawet wielu z tych wskazań dotyczących organizacji pozarządowych, które znalazły się w II Polityce Ekologicznej Państwa, co zdaję się już wskazywać nie na "zapomnienie" lecz na próbę świadomego ograniczania roli organizacji. Np. pkt 162 II PEP jednoznacznie mówi, że powinny zostać opracowane klarowne reguły udziału przedstawicieli organizacji pozarządowych w różnych radach i ciałach doradczych oraz jednoznaczne zasady udzielania wsparcia finansowego ze środków publicznych na działania na rzecz środowiska - w tym prowadzone przez organizacje ekologiczne. Tymczasem w Programie zupełnie pominięto te zalecenia. Zrozumiała jest idea (powtórzona za II PEP) ograniczania skali pomocy bezzwrotnej udzielanej ze środków budżetowych, na rzecz pożyczek i kredytów (patrz np. tabela 18 pkt 2). Powinno być jednak wyraźnie zaznaczone, że dotyczy to przede wszystkim przedsiębiorstw oraz inwestycji dochodowych. Tymczasem już obecnie z definicji niedochodowe organizacje pozarządowe spotykają się z propozycjami, aby ubiegały się w Funduszach Ochrony Środowiska na swoje działania pozainwestycyjne nie o dotacje, lecz o pożyczki. Jest to oczywiście postulat całkowicie nierealny. Tak więc proponujemy wyraźnie zaznaczyć, że postulat ten nie dotyczy niedochodowych działań podejmowanych przez organizacje ekologiczne. W rozdziale 3.2 (drugi punkt pod tabelą 17) stwierdzono wręcz, że udzielanie dotacji z funduszy ekologicznych na być ograniczane wyłącznie do instytucji publicznych. Postulujemy dodanie w tym miejscu: "oraz pozarządowych organizacji ekologicznych". Wszak efektywność wykorzystania środków przez organizacje niejednokrotnie znacznie przewyższa efektywność, którą mogą się poszczycić inne instytucje (m.in. dzięki zaangażowaniu pracy ochotniczej oraz aktywizacji dodatkowych środków ze źródeł pozabudżetowych). W rozdziale 3.3, dotyczącym m.in. monitoringu i kontroli, także zupełnie pominięto organizacje ekologiczne, które powinny tam być wymienione w kilku miejscach. Skrajnym przykładem próby ograniczenia roli organizacji ekologicznych wyłącznie do prowadzenia edukacji, są zapisy rozdziału 3.4, mówiącego m.in. właśnie o udziale społeczeństwa w realizacji II PEP. Zapisano tam wyraźnie i jednoznacznie (4 akapit pod tabelą 20 oraz tabela 21 pkt 3), że organizacje pozarządowe mogą otrzymywać wsparcie finansowe wyłącznie na działania edukacyjne. Próba takiej redukcji aktywności organizacji jest dla nas całkowicie niezrozumiała. Postulujemy o zmianę tych zapisów i zaznaczenie, że organizacje pozarządowe powinny otrzymywać wsparcie na wszelkie działania, które są zgodne z celami nakreślonymi w II Polityce Ekologicznej Państwa.       Mamy nadzieję, że zgłoszone wyżej uwagi i propozycje zostaną wnikliwie rozpatrzone. Wynikają one z troski o skuteczność ochrony przyrody w Polsce, która bez wątpienia przyświeca także autorom projektu. Jeszcze raz podkreślając wysoką ocenę omawianego dokumenty wyrażamy przekonanie, że wprowadzenie proponowanych poprawek dodatkowo poniesie jego jakość, przy okazji zwiększając efektywność wykorzystania potencjału rozwijającego się ruchu organizacji społecznych.   Z upoważnienia Zarządu PTOP "Salamandra" Andrzej Kepel prezes Poznań, 14 maja 2002 r.       Powrót