|
Czy oznaczenie do gatunku to doświadczenie?
30 grudnia 2003
Zgodnie z przyjętą 18 grudnia przez Sejm Ustawą o doświadczeniach na zwierzętach, organizacje przyrodnicze zajmujące się ochroną zagrożonych gatunków zwierząt nie będą mogły nawet ubiegać się o zezwolenie na prowadzenie badań związanych z chwytaniem zwierząt celem sprawdzenia ich przynależności gatunkowej, płci czy wieku.
Po wielu burzliwych dyskusjach, które miały miejsca zarówno w Sejmie, Senacie, ich komisjach i podkomisjach, jaki i w prasie, 18 grudnia 2003 Sejm uchwalił ostateczny tekst Ustawy o doświadczeniach na zwierzętach. Do tej pory zagadnienie to było normowane przez Ustawę o ochronie zwierząt. Obowiązujące na jej mocy postanowienia dotyczące doświadczeń przestaną obowiązywać z chwilą, gdy nowa ustawa wejdzie w życie (a stanie się to 30 dni po jej opublikowaniu).
Nowa ustawa szczegółowiej niż to było do tej pory reguluje sprawy związane z zasadami ubiegania się o zezwolenie na prowadzenie badań na zwierzętach, dozwolonymi metodami badawczymi, prowadzeniem hodowli zwierząt laboratoryjnych, kontrolą zgodności prowadzonych doświadczeń z zezwoleniem itp. Nie wszystkie jednak jej zapisy zgodne są z oczekiwaniami środowisk zajmujących się ochroną zwierząt i przyrody.
Jedną z dziedzin normowanych przez ustawę są badania prowadzone na dziko żyjących zwierzętach - w tym także gatunkach chronionych i zagrożonych wyginięciem. 28 września 2002 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o ochronie zwierząt, zgodnie z którą wszelkie badania mogące powodować strach zwierząt - np. związane z odłowami celem zaobrączkowania czy oznaczenia do gatunku, zostały uznane za doświadczenie. Jednocześnie inne artykuły tej ustawy uniemożliwiały organizacjom społecznym zajmującym się ochroną zwierząt ubieganie się o zgodę na prowadzenia doświadczeń. Pisaliśmy o tym w naszych Aktualnościach (zobacz artykuły: "Zakaz znakowania zwierząt?" i "Nowelizacja ustawy o ochronie zwierząt"). Dosłowne rozumienie przepisów uniemożliwiało też prowadzenie doświadczeń poza terenem jednostek naukowych oraz przez osoby nie będące ich pracownikami. Stawiało to pod znakiem zapytania m.in. możliwość obrączkowania ptaków oraz prowadzenia wielu ważnych badań faunistycznych i monitoringowych przez organizacje przyrodnicze (o ile wiązały się one z chwytaniem zwierząt).
JAK OZNACZYĆ GATUNEK ŻABY?
Jeśli zaistnieje potrzeba schwytania na chwilę kilku żab brunatnych żyjących w pewnym lesie (np. celem oznaczenia poza porą godową ich gatunku i sprawdzenia średniej wagi), należy zastosować następującą procedurę:
- Znaleźć instytucję, która zechce się tego podjąć (jednostkę prowadzącą doświadczenie), a należy do jednej z 5 poniższych kategorii:
- jednostki organizacyjne szkół wyższych,
- instytuty naukowo-badawcze,
- placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk,
- urzędowe laboratoria weterynaryjne,
- wytwórnie produktów leczniczych lub biopreparatów.
- Instytucja występuje do ministra właściwego do spraw nauki o umieszczenie w wykazie jednostek uprawnionych do prowadzania doświadczeń.
- Minister właściwy do spraw nauki zamieszcza daną jednostkę w wydawanym raz na kwartał wykazie.
- Kierownik jednostki prowadzącej doświadczenie wyznacza osobę przeprowadzającą doświadczenie. Osoba ta musi posiadać kwalifikacje, które w drodze rozporządzenia ma określić minister właściwy do spaw nauki (kierownik jednostki powinien sprawdzić te kwalifikacje).
- Kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie wydaje osobie prowadzącej doświadczenie pisemne indywidualne zezwolenie, którego wzór określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw nauki.
- Kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie wyznacza kierownika projektu badawczego (nie musi to być osoba prowadząca badania i posiadająca indywidualne zezwolenie).
- Kierownik projektu badawczego wystosowuje do lokalnej komisji etycznej lub Krajowej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach wniosek o pozytywne zaopiniowanie projektu doświadczenia (wniosek musi spełniać szczegółowo określone w ustawie kryteria).
- Komisja etyczna ocenia wniosek i wydaje opinię.
- Kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie prosi komisję etyczną o zaopiniowanie kandydatury osoby nadzorującej doświadczenie. Osoba ta musi posiadać kwalifikacje, które w drodze rozporządzenia ma określić minister właściwy do spaw nauki.
- Po uzyskaniu opinii komisji etycznej (nie ważne - pozytywnej czy negatywnej) kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie wyznacza osobę nadzorującą doświadczenie.
- Kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie lub kierownik projektu badawczego występuje do ministra właściwego do spraw środowiska o zgodę na przeprowadzenie doświadczenia związanego z chwytaniem zwierząt objętych ochroną gatunkową.
- Minister właściwy do spraw środowiska zasięga opinii Państwowej Rady Ochrony Przyrody w sprawie wniosku.
- Po uzyskaniu opinii PROP minister właściwy do spraw środowiska wydaje zezwolenie na chwytanie zwierząt dla celów danego projektu badawczego.
- Kierownik jednostki przeprowadzającej doświadczenie lub osoba przez niego upoważniona wydaje pisemną zgodę na przeprowadzenie doświadczenia.
- Osoba prowadząca doświadczenie łapie żaby, oznacza je do gatunku, waży i wypuszcza (zapewne równolegle kierownik projektu badawczego kieruje tym, a osoba nadzorująca doświadczenie - nadzoruje, ale tego ustawa nie reguluje).
- Jednostka prowadząca doświadczenie (np. rękami kierownika tej jednostki) sporządza i przesyła ministrowi właściwemu do spraw nauki do dnia 31 marca sprawozdanie z liczby przeprowadzonych doświadczeń w roku poprzednim.
- Jednostka prowadząca doświadczenie sporządza i przesyła ministrowi właściwemu do spraw środowiska, w terminie określonym w zezwoleniu, sprawozdanie z wykorzystania zezwolenia.
- Jednostka prowadząca doświadczenie przechowuje przez okres 3 lat dokumentację dotyczącą przeprowadzonego doświadczenia.
|
PTOP "Salamanda" wystąpiło wówczas z postulatem takiej nowelizacji przepisów, aby znakowanie zwierząt oraz ich chwytanie i krótkotrwałe przetrzymywanie celem przeprowadzenia nieinwazyjnych badań (oznaczenie przynależności gatunkowej, płci, wieku, ew. sprawdzenie podstawowych parametrów dotyczących wagi czy rozmiarów zwierzęcia) zostało wyłączone z definicji "doświadczenia". Postulowaliśmy także, aby spod tej definicji wyłączyć procedury weterynaryjne, prowadzone w celu leczenia zwierząt.
Nowa Ustawa stanowi pod tym względem pół kroku we właściwą stronę. Znalazły się w niej postulowane zapisy mówiące, że doświadczeniem nie są "przyjęte w nowoczesnej praktyce najmniej bolesne metody znakowania zwierząt". Postanowień tej Ustawy nie stosuje się także do "zabiegów lekarsko-weterynaryjnych". Wyeliminowano więc część sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem i dobrą praktyką przeszkód w działaniach na rzecz skutecznej ochrony i monitorowania populacji dzikich zwierząt.
Niestety, nadal pojęcie "doświadczenie" będzie obejmować chwytanie zwierząt w celu ich oznaczenia do gatunku i natychmiastowego wypuszczenia (o ile przy okazji nie zostanie oznakowane)! Tymczasem w przypadku wielu gatunków zwierząt jest to podstawowa możliwa metoda badań faunistycznych i monitoringowych (dotyczy to np. niektórych ryb, żab, ssaków owadożernych, gryzoni i nietoperzy). W praktyce badania te w znacznym zakresie prowadzą jednostki zajmujące się ochroną tych zwierząt - np. społeczne organizacje przyrodnicze. Tymczasem zgodnie z Ustawą, podmioty te nie mogą się nawet ubiegać o umieszczenie na liście instytucji uprawnionych do prowadzenia takich badań!
Jak więc skutecznie chronić, bez prawa do kontroli wyników takiej ochrony? Takie zapisy ustawy mogą doprowadzić do następujących trzech skutków:
- zaniechania badań monitoringowych i faunistycznych prowadzonych przez "nieuprawnione jednostki" zajmujące się m.in. ochroną zwierząt, co utrudni kontrole skuteczności działań ochronnych lub śledzenie stanu liczebności i zagrożeń niektórych gatunków;
- nie przestrzeganie nieżyciowego przepisu w myśl zasady, ze zdrowy rozsądek i dobro zagrożonych gatunków są ważniejsze od legislacyjnych bubli (co odbije się negatywie na przestrzeganiu także tych ważnych i prawidłowych przepisów);
- "legalnego" omijania przeszkody prawnej, np. poprzez stosowanie znakowania zwierząt także w przypadkach badań, które ze względów metodycznych wcale tego nie wymagają.
Pewne nadzieje można jeszcze wiązać z opracowywaną obecnie przez Sejm nową Ustawą o ochronie przyrody. Może w jej ramach uda się wprowadzić zapisy likwidujące ten nielogiczny przepis?
Andrzej Kepel
andrzej@salamandra.org.pl
ZAŁĄCZNIK:
|
