Rezerwat powstał głównie ze względu na gniazdujące na wyspach ptaki. Pomysłodawcami jego powstania byli ornitolodzy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, którzy od początku lat 70. prowadzili na Jeziorze Bytyńskim obserwacje i badania naukowe. To właśnie materiały zebrane w tym czasie stanowiły podstawę do objęcia ochroną prawną wysp.

Gniazdo krzyżówki na Wyspie Witkowickiej. Fot. Paweł Śliwa

      Z ptaków lęgowych przede wszystkim należy wymienić mewę śmieszkę (Larus rudibundus). Na pastwiskach Wyspy Pierskiej znajdowała się kolonia tych ptaków, która należała do największych w regionie. Liczebność śmieszek w poszczególne lata oscylowała na poziomie 3000 - 4000 par, ale np. w 1977 r. wynosiła 5400 par. Niekiedy ptaki te gniazdowały także na innych wyspach. W 1971 r. na Wyspie Pierskiej obserwowano prawdopodobnie lęgową parę mew pospolitych (Larus canus), w dalszych kilku latach stwierdzano legi 3-4 par tych ptaków. Było to wówczas jedyne miejsce w regionie, gdzie gatunek ten gniazdował. Obecność tak dużej liczby mew przyciągała inne ptaki wodne i błotne, które chętnie korzystają z ich osłony, gdyż ptaki te przepędzają ze swojego sąsiedztwa wszystkie drapieżniki. I tak na terenie rezerwatu, głównie na Wyspach Pierskiej i Bytyńskiej, licznie gniazdowały np. ptaki siewkowate: czajki (Vanellus vanellus), rycyki (Limosa limosa) i krwawodzioby (Tringa totanus). Przy brzegach wysp pospolicie gnieździły się perkozy dwuczube (Podiceps cristatus), zauszniki (Podiceps nigricollis), kokoszki (Galinulla chloropus) i kilka gatunków kaczek, w tym także te rzadsze w Wielkopolsce - cyranki (Anas querquedula) i cyraneczki (Anas crecca). Zestaw gatunków i liczebność wielu z nich sprawiała, że faktycznie jezioro to było jedną z cenniejszych ostoi ptasich w regionie.

Wyspa Mała Komorowska jest stałym miejscem odpoczynku kormoranów. Fot. Paweł Śliwa

      Na początku lat 80. z przyczyn ekonomicznych zaprzestano wypasu zwierząt na wyspach. Zapoczątkowało to proces przemian w szacie roślinnej rezerwatu. Pastwiska zaczęły zarastać wysoką roślinnością zielną, a następnie krzewami i drzewami. Sytuacja ta odbiła się bardzo niekorzystnie na awifaunie rezerwatu, gdyż znaczna część ptaków zmuszona była się wynieść. Prowadzona w ostatnich latach waloryzacja wykazała zgoła inny zestaw gatunków ptaków niż ten sprzed lat. Nie oznacza to, że obecnie rezerwat i jezioro nie mają znaczenia dla ptaków. Obecnie w rezerwacie nie gniazdują już mewy, cyranki, cyraneczki, ptaki siewkowate. Z wielu powodów spadła liczba krzyżówki (Anas platyrhynchos), głowienki (Aythya ferina), czernicy (Aythya fuligula) czy łyski (Fulica atra), których zostało tylko po kilka par. Na wyspach do lęgów przystępuje do 20 par gęgaw (Anser anser), a w trzcinowiskach otaczających wyspy oraz przy brzegach jeziora gniazduje kilka par błotniaków stawowych (Circus aeruginosus), bąków (Botaurus stellaris) oraz bączków (Ixobrychus minutus). Sporadycznie gniazdują żurawie (Grus grus). W szuwarach spotkać można np. trzciniaki (Acrocephalus arundinaceus), trzcinniczki (Acrocephalus scirpaceus) i rokitniczki (Acrocephalus schoenobaenus). W różnych częściach jeziora gniazduje kilka par remizów (Remiz pendulinus), wąsatek (Panurus biarmicus) oraz dziwonie (Carpodacus erythrinus). Wśród drzew i krzewów porastających wyspy swoje gniazda wiją drobne ptaki śpiewające, np. sikory (Parus spp.), kowaliki (Sitta europaea), pokrzewki (Sylvia spp.), gąsiorki (Lanius colurio), drozdy (Turdus spp.), grzywacze (Columba palumbus) i wiele innych.

      Rezerwat i wody go otaczające są także miejscem odpoczynku oraz żerowania szeregu innych ptaków. Przykładowo stałymi gośćmi są bieliki (Haliaeetus albicilla), przylatujące tu na polowanie podczas całego roku. W czasie wiosennej i jesiennej na jeziorze zatrzymują się setki kaczek (kilka gatunków), łysek, mew oraz tysiące gęsi zbożowych (Anser fabalis) i białoczelnych (Anser albifrons). W sumie na obszarze Jeziora Bytyńskiego obserwowano dotąd blisko 180 gatunków, z czego ponad 80 uznano za lęgowe lub prawdopodobnie lęgowe.

Gęgawy (fot. Paweł Śliwa)

      W rezerwacie oprócz ptaków żyje także wiele innych zwierząt należących do różnych grup systematycznych. Stosunkowo dobrze zbadane są ssaki, których łącznie odnotowano 15 gatunków. Warto tu wymienić bobra europejskiego (Castor fiber) oraz wydrę (Lutra lutra). Na uwagę zasługuje też stosunkowo wysoka liczebność nietoperzy należących do 5 gatunków, które mają swoje kryjówki w dziuplach drzew. Stwierdzono tu także sprowadzoną przez człowieka z Ameryki Północnej norkę amerykańską (Mustela vison). Ten ostatni gatunek jest ogromnym zagrożeniem dla fauny rezerwatu, gdyż niszczy wiele ptasich gniazd. W rezerwacie obserwowano też kilka gatunków płazów i dwa gadów: zaskrońca (Natrix natrix) i jaszczurkę zwinkę (Lacerta agilis). Rezerwat jest miejscem występowania wielu owadów, jednak ich skład gatunkowy jest bardzo słabo poznany. Do tej pory naliczono tu 50 gatunków pająków, z których dwa zasługują na wymienienie: Eucta kaestneri i Mioxena blanda. Wyspy są jednym z kilku miejsc w Polsce, gdzie odnotowano te gatunki.

Głównym sponsorem projektu jest Globalny Fundusz ochrony Środowiska GEFSGP UNDP oraz Unia Europejska. Projekt realizowany jest także przy współpracy i wsparciu finansowym Urzędu Gminy w Kaźmierzu oraz Gospodarstwa Rolnego "Avena" w Piersku.