Kryteria wyboru gatunków do objęcia ochroną prawną
Do tej pory dobór gatunków obejmowanych w Polsce ochroną prawną odznaczał się sporą niekonsekwencją, wynikającą z braku czytelnych zasad takiej kwalifikacji. Różnice były szczególnie widoczne pomiędzy wyższymi jednostkami systematycznymi. Poszczególne fragmenty list gatunków chronionych odzwierciedlały nie tylko stan wiedzy na temat ich populacji, ale w znacznej mierze także poglądy poszczególnych badaczy na sens ochrony gatunkowej. Od pewnego czasu coraz częściej podnoszona była potrzeba ujednolicenia metod doboru taksonów obejmowanych ochroną. Niniejszy dokument stanowi propozycję zestawienia katalogu takich zasad - w miarę możliwości jednolitego dla wszystkich grup organizmów.
Tworząc niniejszą listę kryteriów starano się dostosować ją do obowiązujących Polskę przepisów prawa międzynarodowego oraz krajowej Ustawy o ochronie przyrody. Jednak w związku z wysokim stopniem niedoskonałości wspomnianej ustawy oraz zaawansowanym procesem przygotowywania nowej, kryteria dopasowano do najnowszych propozycji unormowań. Przyjęto także założenie, że wskazane jest większe niż do tej pory zróżnicowanie rygorów ochrony poszczególnych gatunków lub ich grup. Uznano, że dobrym rozwiązaniem ułatwiającym to zróżnicowanie, jest stworzenie większej liczby list gatunków (załączników do rozporządzenia o ochronie gatunkowej), w stosunku do których będzie można stosować różne listy zakazów i wyjątków od nich, wybranych spośród wymienionych w ustawie. Jest to stosowane coraz powszechniej - np. w konwencjach międzynarodowych. W samym rozporządzeniu podobny efekt prawny można także uzyskać łącząc listy i wyróżniając gatunki o odmiennych rygorach rozmaitymi metodami (np. odpowiednią liczbą gwiazdek), jednak na etapie przygotowywania tego aktu prawnego niezbędne jest sporządzenie osobnych list dla różnych kategorii ochrony.
LISTA I
Gatunki objęte ochroną ścisłą - specjalnej troski
W stosunku do gatunków zakwalifikowanych na tę listę, ma obowiązywać absolutna wyższość potrzeb ochrony nad interesem gospodarczym. Wszelkie odstępstwa od tej zasadny musiałyby wymagać indywidualnej zgody Ministra Środowiska. Gatunki te powinny mieć priorytet w programach ochrony czynnej (np. restytucje i reintrodukcje) oraz przy obejmowaniu ich stanowisk i ostoi formami ochrony obszarowej lub obiektowej. W stosunku do gatunków zwierząt umieszczonych na tej liście mogą być wprowadzane także dodatkowe ograniczenia, np. związane z fotografowaniem.
A. Na tę listę kwalifikuje się przede wszystkim taksony spełniające warunki określone dla listy II, a jednocześnie odpowiadające następującym wszystkim pięciu (a-e) kryteriom:
a) zagrożone w Polsce (najwyższe kategorie IUCN: EXP, EW, CR, EN, a w przypadku grup organizmów, dla których nie opracowano jeszcze list zgodnie z aktualnymi kategoriami IUCN, zaliczane do "starych" kategorii: ExP, E i ew. V);
b) charakteryzujące się spadkową tendencją liczebności populacji nie tylko w Polsce, ale także przynajmniej w naszej części Europy, lub posiadające populacje stabilne albo o nieznanej dynamice, lecz tak nieliczne albo o tak niewielkiej liczbie znanych stanowisk, że wg współczesnej wiedzy może to stanowić zagrożenie dla ich istnienia;
c) których co najmniej jedno istotne zagrożenie może być zmniejszone dzięki objęciu ochroną prawną;
d) Polska lub jej istotny fragment znajduje się (przynajmniej potencjalnie) w granicach zasięgu ich stabilnego występowania;
e) jeśli są gatunkami potencjalnie konfliktowymi, to ich liczebność i częstość występowania są na tyle niewielkie, że restrykcyjne zasady ochrony nie będą stanowiły poważnego problemu ekonomicznego (w skali państwa).
B. Do tej kategorii należy zakwalifikować także gatunki:
f) których restrykcyjna ochrona wynika z zobowiązań międzynarodowych.
LISTA II
Gatunki objęte ochroną ścisłą
Zarówno w przypadku zwierząt, jak i roślin oraz grzybów, lista ta będzie najbardziej pojemna i znajdą się na niej gatunki o bardzo różnym stanie zagrożenia. Sytuacja taka ma także miejsce obecnie. Nie da się tego uniknąć, a jedynym środkiem zaradczym byłoby dalsze dzielenie tej listy, co obecnie, ze względu na potrzebę zachowania czytelności systemu, nie wydaje się wskazane.
W pewnym przybliżeniu, gatunki kwalifikowane na tę listę można podzielić na dwie grupy:
C. Gatunki narażone, rzadkie, zagrożone lub wymierające, spełniające jednocześnie przynajmniej jeden z następujących warunków:
g) stanowią obiekt pożądania człowieka (lub mogą stać się nim w przewidywanej przyszłości) ze względu na walory estetyczne, kolekcjonerskie lub przydatność gospodarczą;
h) mogące pełnić rolę gatunków osłonowych dla rzadkich lub zagrożonych typów ekosystemów;
i) objęcie ich ochroną może w istotny sposób zmniejszyć co najmniej jedno z zagrożeń uznawanych za istotne dla tego gatunku;
j) konieczność objęcia ich ochroną ścisłą wynika z prawa międzynarodowego (np. gatunki migrujące);
k) są gatunkami wymarłymi lub prawdopodobnie wymarłymi, które jednak w przypadku odnalezienia resztek rodzimych populacji lub ich reintrodukcji powinny zostać niezwłocznie objęte ochroną prawną.
D. Gatunki w Polsce obecnie nie zagrożone, stosunkowo liczne, a nawet pospolite, nie powodujące strat gospodarczych ani przyrodniczych, spełniające jednak przynajmniej jeden z następujących warunków:
l) mogące stać się w najbliższej przyszłości przedmiotem eksploatacji do celów kolekcjonerskich, w skali, która może zagrozić ich krajowej populacji (dotyczy przede wszystkim niektórych owadów);
m) na tyle podobne do gatunków silnie zagrożonych, że mogą być z nimi pospolicie mylone, a jednocześnie należące do grupy organizmów narażonych na silną eksploatację (dotyczy przede wszystkim mszaków, porostów i grzybów) lub zwalczanie;
n) łudząco podobne do chronionych gatunków silnie zagrożonych - niemożliwe lub bardzo trudne do odróżnienia od nich w terenie;
o) konieczność objęcia ich ochroną prawną wynika z prawa międzynarodowego.
LISTA III
Gatunki objęte ochroną częściową
E. W tej grupie należy uwzględniać gatunki obecnie nie zagrożone na terenie Polski, stosunkowo liczne, a nawet pospolite, należące co najemnej do jeden z następujących dwóch kategorii:
p) gatunki stanowiące lub mogące w najbliższym czasie stanowić przedmiot masowej eksploatacji (na cele spożywcze, farmaceutyczne, przemysłowe, ozdobne lub jakiekolwiek inne), która w przypadku braku kontroli mogłaby zagrozić populacji.
q) gatunki ekspansywne, które ze względu na swoją liczebność mogą powodować tak duże straty przyrodnicze lub gospodarcze, że ograniczanie liczebności ich populacji w reglamentowanej i monitorowanej skali, może się okazać konieczne, spełniające jednak co najmniej jedno z kryteriów wymienionych dla listy II w grupie D, pkt. l-o (dotyczy to przede wszystkim zwierząt).
LISTA IV
Gatunki, dla których wojewoda ustala granice stref ochrony ich ostoi, stanowisk, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania
Zgodnie z najnowszym dostępnym projektem nowej ustawy o ochronie przyrody, ta kategoria nie ma obejmować - jak do tej pory - jedynie niektórych gatunków zwierząt, lecz także rośliny i grzyby.
F. Do tej kategorii mogą być zaliczane gatunki z listy I, a w wyjątkowych przypadkach także z listy II, (jeśli zostały do niej zakwalifikowane na podstawie kryteriów wyliczonych w grupie C), które spełniają jednocześnie jedno z następujących kryteriów:
r) jednym z głównych zagrożeń dla tych gatunków jest niszczenie ich ostoi, stanowisk, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania, albo niepokojenie przez ludzi w tych miejscach, a jednocześnie możliwe jest zidentyfikowanie, wyznaczenie w terenie i wyłączenie z normalnego użytkowania na tyle dużej liczby tych miejsc, aby ta forma ochrony mogła mieć istotne znaczenie dla populacji tych gatunków;
s) gatunki te są charakterystyczne dla rzadkich i zagrożonych siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk innych wymagających ochrony gatunków i objęcie ochroną ich ostoi, stanowisk, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania może się w znaczący sposób przyczynić do ochrony tych siedlisk (pojęcia: siedlisko przyrodnicze i siedlisko gatunku użyto tu w znaczeniu ustawowym).
LISTA V
Chronione gatunki konfliktowe, dla których określa się dopuszczalne i zalecane metody ochrony przed powodowanymi przez nie szkodami
Wprowadzenie tej listy jest zgodne z propozycją zmiany ustawy postulowaną przez PTOP "Salamandra" i popartą przez PROP i ma na celu m.in. ograniczenie wypłat odszkodowań powodowanych przez niektóre zwierzęta z gatunków chronionych wyłącznie do przypadków, w których poszkodowany wyprzedzająco podjął podstawowe kroki zaradcze zmniejszające prawdopodobieństwo lub zakres strat.
G. Na liście tej powinny znaleźć się gatunki zwierząt znajdujące się już na jednej z list I-III, które spełniają dodatkowo oba następujące kryteria:
t) zwierzęta z tych gatunków powodują lub mogą potencjalnie powodować szkody gospodarcze;
u) znane są stosunkowo proste w zastosowaniu i skuteczne metody ograniczania prawdopodobieństwa powstawania lub zakresu strat powodowanych przez zwierzęta z tych gatunków.
LISTA VI
Gatunki objęte ochroną ścisłą na terenie województwa, na mocy rozporządzenia wojewody
H. Na liście tej można umieszczać gatunki, które nie znalazły się na żadnej z list I-III, które spełniają dodatkowo oba następujące kryteria:
w) zmniejszająca się, względnie stabilna lub nierozpoznana pod względem dynamiki populacja tych gatunków na terenie danego województwa jest tak nieliczna lub ma tak małą liczbę znanych stanowisk, że wg współczesnej wiedzy może to stanowić zagrożenie dla ich istnienia w tym regionie;
v) co najmniej jedno istotne dla nich zagrożenie może być zmniejszone dzięki objęciu ochroną prawną.
UWAGI OGÓLNE
W przypadku wszystkich list ochroną nie powinno się obejmować kenofitów, ani zwierząt lub grzybów przywleczonych lub sprowadzonych z innych kontynentów, a także zwierząt i grzybów przywleczonych lub sprowadzonych po 1800 r. z innych krajów europejskich.
Na etapie przygotowywania rozrządzenia należy przygotowywać listy z wyszczególnieniem wszystkich gatunków lub w razie potrzeby niższych jednostek systematycznych. Jednak w samym rozporządzeniu należy dążyć do tego, aby poszczególne listy były możliwie krótkie i czytelne. W tym celu, jeśli ochroną w ramach danej listy obejmuje się całe rodzaje, rodziny lub wyższe grupy systematyczne (w znaczeniu - wszystkie występujące w Polsce gatunki z tych jednostek), nie należy wpisywać na listę wszystkich gatunków, lecz łącznie całą grupę (np.: gady - wszystkie gatunki). Dopuszczalne jest także podawanie większych grup, z zaznaczeniem wyjątków. Jeśli jednak daną wyższą jednostkę systematyczną w Polsce reprezentuje tylko jeden gatunek i nie zachodzi możliwość pojawienia się innych przedstawicieli z tej jednostki, które automatycznie powinny znaleźć się pod ochroną (dotyczy głownie ptaków) - należy wpisać nazwę tego gatunku.
Lista przyjęta przez Komisję Ochrony Zwierząt oraz Komisję Ochrony Roślin
Państwowej Rady Ochrony Przyrody (kwiecień 2003 r.)
Powrót